,

سه تار | SeTar

سه تار

سه تار | SeTar

سه تار

سه‌تار از سازهای زهی و مضرابی موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت اشارهٔ دست راست نواخته می‌شود.

این ساز، دارای ۴ سیم از جنس فولاد و برنز است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شده‌اند.

سه‌تار دارای ۲۵ پردهٔ قابل حرکت از جنس روده‌ی حیوانات یا ابریشم است.

صدای آن ظریف و تو دماغی و تا حدودی غمگین است

و گستره صوتی آن از هنگامِ بمِ دو زیر خط حامل تا لا بمل بالای خط حامل و در نتیجه نزدیک به ۳ اکتاو است.

سه تار

مشخصات سه تار

سه‌تار پیشتر هم‌خانواده با سازهایی چون دوتار و تنبور بوده‌است و امروزه به تار بسیار نزدیک‌تر است.

در موسیقی دستگاهی ایران استفاده از سه‌تار بسیار رواج دارد؛

گرچه بیشتر برای تک‌نوازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این ساز برای هر دستگاه کوک ویژه‌ای دارد ولی فاصلهٔ چهارم یا پنجم پایین رونده معمولاً بین سیم‌های اول و دوم ثابت است.

مشخصات سه تار

نحوه نواختن سه تار

نوازندگان سه‌تار برای اجرای آن، در حالت نشسته روی زمین یا صندلی،

کاسهٔ ساز را به صورت مورب و با زاویهٔ ۴۵ درجه روی ران راست قرار داده

و با سر انگشتان دست چپ روی پرده‌ها (دستان‌ها) ی روی دستهٔ سه‌تار حرکت می‌کنند

و با انگشت اشارهٔ دست راست خود به سیم‌ها ضربه می‌زنند.

معمولاً برای نوازندگی فقط انگشتان اشاره، میانی، حلقه و در بعضی موارد انگشت کوچک دست چپ استفاده می‌شوند

اما در آثار استادان، استفاده از انگشت شست برای پرده‌گیری روی سیم بم نیز کاربرد دارد.

در حین نوازندگی سه‌تار، می‌توان با زخمه‌زدن نزدیک به خرک، صدا را کمی زبر و خشن کرد؛

و با انجام این کار نزدیک به گلوی ساز، صدایی نرم و ملایم و اصطلاحاً پخته‌تر تولید می‌شود.

جنس سه تار

در ساخت ساز سه‌تار از چوب (معمولاً گردو و توت) برای بدنه،

صفحه و دسته و از فلز (برنز و فولاد) برای سیم‌ها و از استخوان برای تزئینات دسته،

شیطانک و گاهی اوقات سیم‌گیر استفاده می‌شود.

تاریخچه سه تار

سه‌تار از خانوادهٔ تنبور است اما امروزه از نگاه روش نواختن و شکل دسته و تکنیک‌ها بسیار به تار نزدیک است.

سه‌تار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد که سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند

و هم‌زمان نواخته می‌شوند و مجموعهٔ آن دو را معمولاً سیم «بم» می‌نامند.

با گذشت زمان کسانی چون ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی

و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزایش یک سیم دیگر به این ساز را درک کرده

و سه‌تارهای امروزی دارای چهار سیم هستند.

این سیم از نظر تاریخی چهارمین سیمی‌است که روی ساز قرار گرفته،

ولی در ترتیب قرارگیری سیم‌ها از پایین به بالا سیم سوم است.

سیم سوم سه تار به سیم مشتاق معروف است

و به روایتی از ابوالحسن صبا این سیم را نخستین بار درویشی به نام مشتاق علی شاه به این ساز افزوده‌است.

صدای این ساز برای نخستین بار در سال ۱۳۰۶ با اجرای پروانه ضبط شد.

ساز سه‌تار به علت ویژگی صوتی خاص خود و صدای ظریفش، همواره مورد توجه صوفیان بوده‌است.

setar history

آموزشگاه موسیقی سپهر

اجزاء سه تار

ساز سه‌تار دارای دو قسمت کاسه و دسته است.

خرک روی صفحه و سیم‌گیر در انتهای کاسه قرار دارد

به‌گونه‌ای که اگر ساز ایستاده روی زمین باشد سیم‌گیر با زمین در تماس خواهد بود.

در انتهای دسته پنجه قرار دارد که محل قرارگرفتن گوشی‌ها یا ابزارهای تنظیم کوک است.

سه‌تار در مقایسه با تار فاقد جعبهٔ گوشی است و گوشی‌ها روی سرپنجه سوار شده‌اند و داخل آن نیستند.

اجزاء سه تار

طریقه نگهداری سه تار

۱.ساز را در محیط مرطوب قرار ندهید(مانند کولر).

۲.ساز را در مجاورت نور خورشید و حرارت نگذارید.

۳.تا میتوانید ساز را در جعبه یا کاور بگذارید.

۴.ساز را آویزان کنید و از خوابانیدن آن روی زمین خود داری نمائید.

(اگر ساز آویزان باشد گرانیگاهش بر زمین عمود خواهد بود و نیروی جاذبه ی زمین اثری بر روی دسته ی ساز نمیگذارد)

۵.کوک ساز در حتما مطابق نت سی بمل دیاپازون کوک نمائید تا به دسته ی ساز فشاری وارد نشود.

(سیم اول سه تار نیم پرده پائینتر از دیاپازون یعنی سی بمل کوک میشود ولی در اجرا و نت نویسی نت دو خوانده و اجرا میشود)

۶.اگر قرار است دستگاه خاصی را اجرا کنید از یک ماه قبل کوک ساز را روی همان دستگاه قرار داده و تغییر ندهید.

(حاصل این کار این است که ساز به آن کوک مورد نظر عادت کرده هم لحن بهتری میدهد هم موقع اجرا از کوک خارج نمیشود)

۷.در جعبه ی ساز نم گیر بگذارید.

۸.با دست کثیف مخصوصا چرب ساز نزنید.(پرده های ساز از بین میروند)

۹.اگر از ساز مدتی استفاده نکنید صدای آن میخوابد پس حتما چند وقت یک بار با ساز بنوازید.

چوب سه تار

جنس چوب سه تار از درخت توت میباشد.

برای ساختن دسته ی ساز از چوب گردو هم استفاده میکنند

که در این صورت دسته ی ساز سنگین میشود.

چوب باید کهنه باشد تا طنین خوبی بدهد بعضی از سازندگان چوب تازه را درآب جوشانده تا شیره ی آن گرفته شود

و سپس چوب را در زیر خاک یا پهن می گذارند تا خشک شده و حالت پوسیدگی پیدا کند.

چوب سه تار

پرده تار و سه تار

اصلاح پرده سالیان درازیست در موسیقی ما چه در موسیقی عملی چه نظری، مورد استفاده قرار می گیرد؛

هنوز هم پرده روی سازهای ایرانی به فرم گذشته استفاده می شود،

البته این به معنای توقف روند اصلاح سازگاری و بهبود کیفیت در سازگری موسیقی ایرانی نیست.

پرده معمولی از جنس روده گوسفند

پرده های معمولی که روی تار و سه تار (و سازهای محلی مثل تنبور و گاهی دوتار)

بسته می شوند، روده گوسفند هستند.

این پرده ها نسبت به پرده ها یی که در ادامه ذکر خواهد شد زبرتر و کم دوامتر هستند

ولی در جابجایی ها روی نتهایی که متغییر است، نرمتر و لغزنده ترند.

این پرده ها بطور میانگین حدود یکسال تا یکسال و نیم در دست یک نوازنده متوسط کارایی دارد

(بدون آغشته کردن آن به مواد نگهدارنده دیگر) و پس از آن یکی پس از دیگری باز می شود

( متفاوت بودن جنس پرده، رطوبت محل نگهداری و استیل دست چپ نوازنده در طول عمر پرده تاثیر زیادی دارد،

همین پرده در شرایط مناسب آب و هوایی و با استیل مناسب می تواند بیش از ۳ سال عمر کند)

نکاتی درباره سه تار

*رطوبت هوا مخصوصا در تابستان که کولرهای آبی در منازل ایران استفاده می شود

ضربه زیادی به ساز و مخصوصا” به پرده ساز (از جنس روده گوسفند) می زند.

گاهی در تابستان پس از باز کردن جعبه ساز متوجه شوید.

setar

چند پرده پاره شده، برای جلوگیری از این اتفاق بسته های رطوبی گیر

( که معمولا” در جعبه های لوازم الکتریکی هم هست) را در جعبه ساز بگذارید تا محیط نگهداری ساز مرطوب نباشد.

**استیل دست چپ نوازنده و میزان اصطکاک آن با پرده در طول عمر پرده نقش مهمی دارد.

نوازنده باید سعی کند تا حد امکان کمترین تماس را با پرده داشته باشد،

این هم به سرعت در حرکت افقی دست روی دسته کمک می کند هم از ساییدگی پرده می کاهد.

پرده های معمولی (روده گوسفند) بخاطر قیمت پائین و سهولت در بستن روی ساز،

بیشترین آمار فروش را (نسبت به انواع دیگر پرده) از آن خود کرده است.