,

سنتور | dulcimer

سنتور

سنتور | dulcimer

سنتور

سنتور ساز زهی موسیقی ایرانی است.

فرهنگ دهخدا سنتور را این‌گونه بازشناخته‌است:

«از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیم‌های بسیاری است

و با دو زخمه چوبی نواخته می‌شود.

رایج‌ترین نوع سنتور (۹ خرکی) دارای ۷۲ سیم است

که به دسته‌های ۴ تایی و در ۱۸ دسته تقسیم می‌شود.

 

پیشینه سنتور

سنتور بر پایهٔ بررسی‌ها و پژوهش‌ها یکی از کهن‌ترین سازهای گستره ایران به‌شمار می‌رود؛

کهن‌ترین نشانه‌ای که از این ساز برجامانده،

از سنگ‌تراشی‌های آشور و بابلیان (۵۵۹پیش از میلاد) است.

در این سنگ‌تراشی‌ها، صف تشریفاتی که به بزرگداشت آشور بانیپال بر پا شده،‌

سازی که همانندی زیادی به سنتور دست‌ورزی دارد، در میان آن صف دیده می‌شود.

یادگیری سنتور

آموزشگاه موسیقی سپهر

 

تاریخچه سنتور

ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (مرگ به سال ۳۴۶ ه. ق) تاریخ‌نگار نامدار و نویسنده

نسک مروج‌الذهب در شرح اوضاع موسیقی در زمان ساسانیان،

هنگام نام بردن از سازهای متداول موسیقی ساسانی،

واژه سـنتور (سنطور) را ذکر می‌کند.

در کتب کهن و تألیفات ابونصر فارابی و ابن سینا نیز نام سـنتور چند بار ذکر شده‌است.

عبدالقادر مراغه‌ای ساز یا طوفان را معرفی کرد که شبیه سـنتور دست‌ورزی بود

با این تفاوت که برای هر نت، تنها یک تار می‌بستند

و با جابجا کردن خرک‌ها، آن را کوک می‌کردند.

نام سـنتور در سروده‌ها منوچهری نیز آمده‌است:

کبک ناقوس زن و شارک سنتورزن است / فاخته نای زن و بط شده تنبور زنا
سنتور،‌سازی کاملاً ایرانی است

که برخی ساخت آن را به ابونصر فارابی نسبت می‌دهند

که مانند بربط، ساز دیگر ایرانی بعدها به خارج برده‌شد.

صدای سنتور

 

سنتور کروماتیک

به خواست تکمیل فواصل کروماتیک میان اصوات و نیز به قصد تأمین اصوات بم،

در حدود بیست سال اخیر دو گونه سـنتور با شمار زیادتر خرک ساخته شده‌اند.

سـنتور کروماتیک با همان میدان آوای سـنتور معمولی ولی دارای خرک‌ها

و اصوات کروماتیک بیشتر است.

 

سنتور کروماتیک بم

میدان آوای سنتور کروماتیک بم یک فاصله پنجم بم‌تر از سنتور کروماتیک است

و گسترش آن سه اکتاو و نیم است. در دو گونه سـنتور کروماتیک،

هر صوت بدست سه رشته سیم هم‌کوک حاصل می‌شود.

به عبارت دیگر روی هر خرک سه سیم تکیه کرده‌است.

از هر دو سـنتور کروماتیک و کروماتیک بم استفاده‌های هم‌نوازی می‌شود

و در کارهای جدید تکنوازی سـنتورهای کروماتیک دیده می‌شود.

 

نواختن سنتور

نوازندگی سنتور با دو چوب نازک که به آن‌ها «مضراب» گفته می‌شود، انجام می‌شود.

مضراب‌ها در گذشته بدون نمد بودند ولی اکنون بیش‌تر به مضراب‌ها نمد می‌چسبانند

که باعث نرمتر شدن و کم زنگ‌تر شدن آوای سنتور می‌شود.

در اکثر اوقات، نوازنده باید با هر یک از مضراب‌ها، نت متفاوتی را اجرا کند

(به ویژه در برخی از چهارمضراب‌ها که بیش‌تر پایه قطعه با دست چپ و ملودی با دست راست اجرا می‌شود).

به همین دلیل نوازندگی این ساز علاوه بر چابکی دست‌ها،

به تمرکز ذهن نیز نیاز دارد که تنها با آزمون فراوان بدست می‌آید.

نواختن سنتور

 

تک نوازی سنتور

سنتور سازی است که اگر نوازنده بر آن چیره شود،

می‌تواند با آن کارهای زیبا و ماندگاری بیافریند.

این ساز به خوبی توانایی تک نوازی و هم نوازی را دارا می‌باشد.

برابر نیمی از زندگانی آزمون سـنتورنوازان، به کوک کردن آن می‌گذرد.

چون کوبه‌های مداوم مضراب روی سیم‌ها و تأثیرگذاری نم و گرما روی چوب

و سیم‌ها کوک را به هم می‌زند و ۷۲ سیم باید مرتب کوک یا هم خوان شود،

از این رو سـنتور،‌سازی شناخته می‌شود که همراه با زیبایی،

بسیاری از پیامدهای فیزیکی می‌تواند روی آوا و کوک آن تأثیر بگذارد

و حتی نوازنده‌های ماهر را برای یک کوک دلخواه ناکام می‌گذارد.

 

مراحل ساخت سنتور

مراحل ساخت ساز بر ۳ اساس پایه‌گذاری می‌شود

۱- انتخاب چوب مناسب

۲- پل‌گذاری دقیق

۳- تراش صفحه‌های زیر و رو

ابتدا آماده کردن کلاف یا اسکلت ساز کلاف را می‌توانیم از چوب گردوی سخت و تیره

انتخاب نماییم تا از استحکام آن اطمینان به عمل آید.

مرحله بعدی انتخاب صفحه زیر می‌باشد.

پس از انتخاب چوب مناسب کلاف را بر روی صفحه می‌چسبانیم.

سپس به سوراخ کردن جای گوشی‌ها و سیمگیرها می‌پردازیم.

سنتور نوازی

استادان چیره دست سنتور

در طول تاریخ موسیقی ایرانی، سنتور یکی از پرطرفدارترین سازها

در میان مردم بوده است و آن هم به دلیل نوای دلنشین این ساز است.

صدای خوش و در کنار آن آسان جلوه نمودن نوازندگی این ساز به طوری که

افراد مبتدی نیز می توانند صدای خوش از آن به وجود آورند، باعث شده است

که افراد زیادی به سوی این ساز کشیده شوند.

البته سنتور سازی است که در آغاز راه آسان ولی در ادامه بسیار سخت

و دشوار می شود به طوری که تسلط به این ساز مستلزم انجام تمرین های فراوان است.

بهترین سـنتورنوازان از گذشته تا کنون عبارتند از محمدصادق خان(سرورالملک)،

علی اکبر خان شاهی، حبیب سماع حضور، حبیب سماعی، رضا ورزنده،

منصور صارمی، فرامرز پایور، رضا شفیعیان، مجید کیانی، اسماعیل تهرانی،

پرویز مشکاتیان، پشنگ کامکار، اردوان کامکار و …

 

ویژگی های یک سنتور خوب

صفحه چوب ساز باید بدون ترک و یا گره چوب باشد.

دقت کنید صفحه زیر یا روی ساز برآمده نباشد.

شیارهایی که کنار سـنتور واقع شده و سیم ها از داخل آن رد شده اند

بایستی ظریف و تمیز کار شده باشد.

از گرفتن سـنتوری که منبت کاری یا نقاشی دارد پرهیز کنید.

این سازها اگرچه بنظر زیبا می آیند اما بدلیل اینکه صفحه ساز یکدست نیست، صدای خوبی ندارند.