,

دوتار | Dutar

دوتار

دوتار | Dutar

دوتار

دوتـار یکی از سازهای مضرابی موسیقی ایرانی است

و همان‌گونه که از نام آن برمی‌آید، دارای دو سیم (تار) است.

این ساز را معمولاً با مضراب نمی‌نوازند و با ناخن، زخمه می‌زنند.

dutar

آموزشگاه موسیقی سپهر

ویژگی های دوتار

«دوتار» از جمله سازهای زهی با دسته ای بلند است که دارای دو سیم می باشد

و احتمالا وجه تسمیه آن نیز بر همین مبنا می باشد.

این ساز در نوع خود از کهن ترین ساز های زهی در ایران

بلکه در تمام خاورمیانه و آسیای مرکزی به شمار می رود.

در برخی از حجاری های چند هزار ساله ایران تصویر این ساز به چشم می خورد.

 

خصوصیات دوتار

دوتار سازی ساده و بی پیرایه است که کمتر تزئینی در آن به کار می رود

و برای زیبا سازی آن بیشتر از مواد موجود در طبیعت استفاده می کنند.

این تزئینات مختصر ، در قسمت دسته ساز به چشم می خورد

و معمولا با سنگ های قیمتی به خصوص فیروزه که در خراسان فراوان است

و یا استخوان شتر انجام می شود.

 

تاریخچه دوتار

دوتار پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد.

امروزه حوزه‌های نواختن دوتار عبارت‌اند از شمال خراسان

در شهرهای قوچان، بجنورد، شیروان، اسفراین و درگز و جنوب

و شرق خراسان در شهرهای تربت جام، تایباد، نیشابور،فردوس،

بیرجند، بجستان، بردسکن، قائنات،، کاشمر، باخرز، خواف و سرخس

وگناباد و سبزوار و نواحی ترکمن‌نشین شمال شرق از جمله

استان گلستان و بخش علی‌آباد کتول همچنین برخی مناطق استان مازندران.

این ساز در نواحی مختلف، با اندکی تغییر در شکل و نحوه نوازندگی دیده می‌شود.

dutar history

 

انواع دوتار

انواع دوتار در محدوده مرزهای جغرافیایی ایران به «دوتار خراسان»

با دو گونه شمال و شرق، «دوتار ترکمن» و «دوتار مازندران» تقسیم می‌شود

 

تفاوت دوتار در شمال و شرق خراسان

یکی از تفاوت های دو تار شرقی و شمالی در

تعداد پرده های بسته شده بر دسته ساز می باشد ؛

در منطقه تربت جام (در خراسان شرقی) هشت پرده

و در منطقه قوچان (در خراسان شمالی) یازده پرده بر روی دسته ساز بسته می شود.

شکل ساز و نحوه در دست گرفتن و سبک نواختن در شمال و شرق خراسان با هم تفاوت دارد.

مردم مناطق خراسان قصه‌ها و داستان‌های خود را در قالب آهنگ‌هایی زیبا

سینه به سینه به نسل‌های کنونی منتقل کرده‌اند.

محوریت دوتار شرق خراسان در شهر تربت جام و تا حدودی تایباد بوده

و مرکزیت دوتار شمال خراسان شهر قوچان است،

اما در شهرهای خواف فردوس، تربت حیدریه، قائن و بیرجند نیز

در پی سفر هنرمندان زبده دوتار نواز شرق خراسان این ساز نواخته می‌شود.

تیره ترکمنهای سالور تربت جام در شرق خراسان نیز دوتار ترکمنی می‌نوازند.

 

شکل دوتار

دوتارهای قدیمی بدون رنگ است

چرا که این ساز از درخت توت ساخته شده

و دارای حفره هایی ریز در قسمت خط های چوب می باشد.

این حفره ها در صدای ساز بسیار تاثیر گذار است

و رنگ زدن ساز موجب پر شدن حفره ها شده

و بر صدای ساز لطمه وارد می کند.

 

بهبود صدای دوتار

در گذشته برای بهتر شدن صدای دوتار ،

ساز آماده شده را داخل آهک و پهن گاو می خواباندند

تا چوب ساز کمی پوک شده و صدای بهتری از آن تولید شود.

 

اجزاء دوتار

کاسه این ساز را از چوب درخت توت و دسته آن

را از چوب گردو یا عناب یا زردآلو می سازند.

در گذشته جنس سیم های آن از جنس ابریشم بود

اما در قرن اخیر سیم های فلزی جایگزین سیم های ابریشمین شد.

 

سیم های دوتار

اما این که چرا تعداد سیم های آن بر دو عدد ثابت مانده

و بر تعدادشان افزوده نشده

( همانند تار که تعداد سیم هایش ۵ عدد بود و امروزه ۶ عدد می باشد)

و یا این که چرا پرده های روی دسته ساز بین ۵ تا ۱۴ پرده ثابت مانده ،

همه به نیاز مخاطبانش مربوط می شود.

در واقع این ترکیب موجود ، کل احتیاج موسیقیدان نواحی را برطرف کرده

و دیگر نیازی به ایجاد تغییرات در ساختمان ساز نداشته است.

علاوه بر این هر گونه تغییر در ساختمان ساز وجه تسمیه آن را بر هم زده

و ممکن است محصول جدیدی را در تضاد با این عنوان پدید آورد.

 

ساختمان دوتار

دوتار شمال خراسان دارای کاسه‌ای گلابی‌شکل

و دسته‌ای نسبتاً دراز و دو رشته سیم (تار) است.

طول دستهٔ آن حدود ۶۰ سانتی‌متر و کل ساز حدود ۱ متر است.

قسمت گلابی‌شکل این ساز از چوب درخت شاه‌توت

و دستهٔ آن از چوب زردآلو یا درخت گردو ساخته می‌شود.

در قدیم به جای سیم از ابریشم استفاده می‌شد.

طبق نظر محمدحسین یگانه (حاج حسین)، برای سیم بم هشت لا

و برای سیم زیر شش لا نخ ابریشم را به هم می-تابیدند.

 

پیشینه دوتار

حاج حسین ایده‌آل صداگیری از ساز را نواختن با ابریشم می‌دانست،

چرا که عقیده داشت زبان ساز یا سیم که در قدیم از ابریشم ساخته می‌شد،

باید از جنس خود ساز (:چوب توت) باشد.

حاجی قربان سلیمانی سیم زیر دوتار خود را مؤنث (: زن)

و سیم بم را مذکر (: مرد) توصیف می‌کند.

او، علاوه بر این، سیم زیر را به حوا و بم را به حضرت آدم نسبت می‌دهد.

 

دوتار شرق خراسان

در شرق خراسان دوُتار ۸ پرده و یک نیم پرده دارد،

کاسه ساز و صفحه ساز از چوب توت و گاهی از چوب گردو ساخته می‌شود

و دسته آن از درخت زردآلو و گاهی از عناب و گردو تهی می‌شود.

سازی که به ۱۸ پرده شناخته می‌شود زیر مجموعه دوُتار اصیل نمی‌باشد .

از سازندگان ماهر دوتار شرق خراسان در شهر تربت جام می‌توان

استاد حاج حسینعلی غمخوار احمدی، استاد اسفندیار تخم کار،

استاد عبدالله وسعید سرور احمدی را نام برد.

دوتار شرق خراسان

 

دوتار ترکمنی

دوُتار ترکمنی نیز مانند دوتار شمال خراسان است

با این تفاوت که دسته دوُتار ترکمن دارای زاویه انحراف به سمت بیرون است.

استفاده از تارهای ابریشمی به جای سیم فلزی نیز در شمال خراسان

و در نواحی ترکمن‌نشین رایج بوده‌است.

از مرحوم الیا قلی یگانه دوُتار نواز معروف ترکمن در درگز آثاری وجود دارد

که با دوُتاری با تارهای ابریشمی نواخته شده‌است.

دوتار ترکمنی

 

کوک دوتار خراسان

دوُتار در شمال خراسان با نسبت چهارم و پنجم کوک می‌شود.

با کوک ترکی می‌توان نغمه‌هایی همچون گرایلی، دونم دونم،

دندبای،و کوراوغلی و با کوک کردی آهنگ‌های سرموقام،

لو، شاه بهرام و جعفرقلی را اجرا کرد.

در شرق خراسان نیز دو کوک متداول وجود دارد

که اغلب غزلیات و دوبیتی‌ها با کوک فاصله چهارم

و اشترخجو، آهو و… با کوک فاصله پنجم نواخته می‌شود.

 

نوازندگان بنام دوتار خراسانی

از جمله نوازندگان زبده خراسانی می‌توان از نظرمحمد سلیمانی،

عبدالله سروراحمدی و غلامعلی پورعطایی نام برد.

 

نحوه نواختن دوتار

دوُتار را نه با مضراب (همچون تار) و نه با ناخن ( همچون سه تار) ،

بلکه با پنجه می نوازند. نوع نواختن در مناطق مختلف متفاوت است

اما در بیشتر نواحی ، نوازندگی با انگشت سبابه

به همراه انگشت شست صورت می گیرد.

گاهی از سایر انگشتان نیز در نواختن استفاده می شود.
تک سیم نوازی به ندرت صورت می گیرد

و در واقع بخش عمده نوازندگی با هر دو سیم انجام می شود.

به خصوص در دوُتار نوازی شمال خراسان و ترکمن صحرا این نوع نواختن بسیار رایج است

و نوعی موسیقی دوصدایی به گوش می رسد که در واقع دارای هارمونی است.

بدین صورت که سیم دوم به طور پیوسته با سیم اول نواخته شده

و ایجاد هماهنگی و هارمونی می کند.

 

صدای دوتار

در واقع نوازنده دُوتار ، دست کم دو صدای مختلف

و شاخص را از ساز خود طلب می کند :

یکی حالت پنجه زدن به سیم ها بدون برخورد دست به صفحه ساز که حالتی لطیف دارد

و دیگری نواختن به همراه برخورد همزمان پنجه به سیم

و صفحه که صدای ویژه ای را تولید می کند.

این نوع نواختن از ویژگی های صوتی و شخصیتی دوتار به شمار می آید.

dutar sound

 

انواع دوتار در ایران

این ساز دارای پهنه فرهنگی گسترده ای است

 

و در نواحی مختلف ، از شمال تا شرق ایران دارای اشکال

و ساختاری متفاوت می باشد ؛ از جمله :
• دوتار مازندرانی ( از ناحیه ساری تا بهشهر )
• دوتار کتولی ( در ناحیه علی آباد کتول )
• دوتار ترکمنی ( محدوده استان گلستان و ترکمن صحرا )
• دوتار خراسانی که خود در دو دسته شرقی

( نواحی تربت جام ، تایباد ، خواف و کاشمر) و

 

شمالی ( نواحی نیشابور ، قوچان ، دره گز ، شیروان ، بجنورد و اسفراین )

از هم تفکیک می شوند.

persian dutar

 

 

تفاوت دوتار و تنبور

برخی بر این عقیده اند که دو تار خراسان همان تنبور فارابی است ؛

اما اگر به تحقیق در مورد تاریخ و ریشه های قومی این منطقه بپردازیم

به این نتیجه دست می یابیم که دو تار شمال خراسان مخصوص به م

 

ردمان کرد

این منطقه است و در زمان فارابی ، هنوز این افراد به این منطقه نیامده بودند.

این اقوام در اواسط سلسله صفوی تا انتهای سلسله افشاری به این منطقه کوچ کردند.

سابقه این نوع دو تار به دو هزار و اندی سال پیش باز می گردد

و طبق تحقیقات «هنری جورج فارمر» به زمان حکومت آشوری ها می رسد.

 

 

تفاوت دوتار و تنبور

 

نوازندگان بنام دوتار

از اساتید و نوازندگان بنام این ساز در چند دهه اخیر می توان از

آقایان محمد حسین یگانه و حاج قربان سلیمانی (در شمال خراسان) ،

تفاوت دوتار و سه تار

 

محمد سلیمانی و نور محمد دُر پور (در شرق خراسان) ،

مجید تکه و قلیچ انوری (نوازندگان ترکمن) و محمدرضا اسحاقی (در مازندران) نام برد.