,

تنبور | TANBUR

تنبور

تنبور | TANBUR

تنبور

تَنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد

و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود.

کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده

و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است

که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده‌است.

طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است،

یکی واخوان و دو سیم اصلی.

ساز تنبور

آموزشگاه موسیقی سپهر

 

تاریخچه تنبور

در زمان قدیم به گفته فارابی از یک یا دو سیم اصلی استفاده می شده است

که اکنون به صورت سه سیم معمول است.

این ساز دارای چهارده پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد.

در نواختن آن دو نوع کوک رایج است.

ابتدا کوک هفت دستان (برز) و دیگری کوک پنج دستان (ته رز) که نوازندگان امروزی

بیشتر از کوک سیم اصلی دو(C) و سیم واخوان سل(G)استفاده می‌کنند.

آموزش تنبور

 

نواختن تنبور

تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند

و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند

تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست،

چپ و شُر انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ (دوتک) و …

نواختن تنبور

 

ساختمان تنبور

تَنبور از خانواده سازهای زهی زخمه‌ای است

و کاسه طنینی نیمه گلابی دارد.

حجم کاسه تنبور در مقایسه با دوتارهای خراسان کم‌تر است

و کاسه آن در قدیم یکپارچه بوده‌است.

امروزه در منطقه گوران بیشتر تنبورها هنوز کاسه یکپارچه دارند

و در صحنه اغلب تنبورها دارای کاسه ترکه‌ای هستند.

تنبور ترکه‌ای را تنبور چمنی نیز می‌گویند.

عمق کاسه از قدیم به امروز بیشتر شده‌است و در قدیم عمق ساز تنبور کم‌تر بوده‌است.

ساختمان تنبور

 

سوراخ های تنبور

بنا به قولی وجود این سوراخها در طنین و جنس صدای تنبور مؤثر است.

تعداد و محل این سوراخها ثابت نیست

و در ساز سازنده‌ای متفاوت است.

حتی تعداد و محل آن‌ها روی صفحه سازهای یک سازنده نیز ممکن است متفاوت باشد.

معمولاً ۵ تا ۶ سوراخ به شکل گل در وسط کمی متمایل به دسته

و گاه دو سوراخ کنار هم در نقطه‌ای نزدیک به محل اتصال

کاسه به دسته روی صفحه ایجاد می‌شود.

برخی از تنبورها نیز دو سوراخ روی کاسه در قسمت بالایی

و نزدیک به لبه و صفحه دارند.

 

چوب تنبور

اگر تنبور از جنس چوبهای مرغوب ساخته شود

و در ساختمان آن به خصوص (کاسه رزوناسین) ابعاد لازم در نظر گرفته شود

همچنین در انتخاب سیم‌های آن سعی شده باشد

 

تا آن‌ها را از آلیاژهای مناسب ساخته باشند

دارای چنان سونوریسته‌ای عرفانی و پریانی است

که هیچ‌یک از سازهای دیگر قادر به صدور این اصوات خیال‌انگیز

و روحانی که گویی از جهان دیگری به گوش می‌رسد

با شنیدن این موسیقی شنونده از اصالت نغزگویی و وقار و سنگینی

و باستانی بودن این نعمات حیرت‌زده می‌شود

که به وضوح با دیگر موسیقیهای ایران متفاوت است.

 

کاسه تنبور

به شکل گلابی می‌باشد

و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود

و ضخامت آن تقریباً ۴ میلی‌متر می‌باشد

که اگر این ضخامت بیشتر شود صدا زیر ته و

اگر ضخامت آن کمتر شود صدا بم تر

عمق کاسه در تنبورهای مختلف از ۱۳ الی ۱۷ سانتی‌متر می‌باشد

عرض دهنه آن نیز از ۵/۱۵ الی ۲۰ سانتی‌متر مشاهده شده‌است؛

و طول کاسه تا دستان سیزدهم از ۳۵ الی ۴۲ سانتی‌متر می‌باشد

 

بر روی برخی از کاسه‌های تنبور سوراخهایی تعبیه شده

که بنی بر سلیقه سازنده آن‌ها متغیر می‌باشد. ا

ین سوراخها را به منظور آزاد کردن صدای ساز ایجاد می‌کنند

و بر روی انواع آن ۲ الی ۵ سوراخ معمول می‌باشند.

 

اجزاء سازنده تنبور

  1. کاسه
  2. دسته
  3. صفحه
  4. سیم‌گیر
  5. خرک دسته
  6. خرک صفحه
  7. دو یا سه گوشی
  8. وترها (سیم‌ها)
  9. دستان (پرده)ساختمان

 

کوک تنبور

امروزه مبنای صداهای موسیقی در سازها نت دوی دیاپازن است

که سازهای شاخص موسیقی ایرانی نیز از آن تبعیت نموده‌اند.

مثلاً اکثر نوازندگان تار، دست باز یا مطابق دو سیم اول

که سیم‌های اصلی تارند را برابر با نت یاد شده می‌گیرند.

همین امر باعث شده‌است که صدای سازهای ایرانی

به دلیل مبالغه در زیر شدن از اعتدال خارج گشته و

صداها اکثراً خشک و بدون طنین شده و از حالت اصلی خود خارج گشته‌است.

 

مولوی و تنبور

این قطعه شعری از مولوی است که در آن نام تنبور ذکر شده‌است:

صدای ساز

پس حکیمان گفته‌اند این لحنها از دوار چرخ بگرفتیم ما
بانگ گردشهای چرخست این که خلق می‌سرایندش به تنبور و به حلق
مؤمنان گویند که آثار بهشت نغز گردانید هر آواز زشت
ما همه اجزای آدم بوده‌ایم در بهشت آن لحنها بشنوده‌ایم