,

تار | Tar

تار

تار | Tar

تار

تار از سازهای زهی و ایرانی است که با زخمه نواخته می‌شود.

در ایران و برخی مناطق دیگر خاورمیانه مانند تاجیکستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان و گرجستان

و دیگر نواحی نزدیک قفقاز برای نواختن موسیقی کلاسیک این کشورها و بخش‌ها رایج است.

واژه تار خودش در فارسی به معنی رشته‌است.

هرچند که ممکن است معنی یکسانی در زبان‌های تحت تأثیر فارسی یا دیگر زبان‌های ایرانی تبار مثل کردی داشته باشد.

این باعث شده‌است که کارشناسان ایرانی بر این باور باشند

که تار ریشه مشترکی میان همه اقوام ایرانی‌تبار در جایی که از سوی ایرانیکا با قاطعیت

به نام قاره فرهنگی ایرانیان نامیده شده دارد.

در گذشته تار ایرانی پنج سیم (یا پنج تار) داشت.

غلامحسین درویش یا درویش خان سیم ششمی به آن افزود که همچنان به کار می‌رود.

تاریخچه تار

تار در لغت ایرانی به معنی زه، سیم و از لحاظ سازشناسی از گروه سازهای زهی مضرابی است.

بنابر روایتی تار از زمان فارابی (حدود سال ۲۶۰ هجری – سال ۳۳۹ هجری) موسیقیدان معروف ایرانی وجود داشته

و بعد از وی توسط صفی الدین ارموی و دیگران به سمت کمال پیش رفته‌است.

بر این اساس نمونه سلف مربوط به عهد صفوی (سال ۱۰۸۰ هجری)

دو تصویر که یکی در سال ۱۷۷۵ میلادی و دیگری در سال ۱۷۹۰ میلادی در شیراز از تار نقاشی شده‌است

نشان می‌دهد نواختن این ساز در دورهٔ زندیه در شیراز متداول و مرسوم بوده‌است.

با این همه، نام نوازندهٔ مشخصی از این ساز در منابع دورهٔ زندیه دیده نمی‌شود

و از این‌رو، احتمالاً این ساز در آن دوره نام دیگری داشته‌است.

سازِ تار با شمایل و مشخصات کنونی از زمان قاجار دیده شده‌است.

تاریخچه تار

سرگذشت تار

مرتضی حنانه (استاد موسیقی ایرانی) در کتاب گامهای گمشده، را ساز ملی ایرانیان می‌داند.

مرحوم روح‌الله خالقی (استاد موسیقی ایرانی) در کتاب سرگذشت موسیقی می‌گوید:

ساز بهمراه نام سازهایی دیگر در شعر فرخی سیستانی شاعر ایرانی (۳۷۰–۴۲۹) ذکر شده‌است

(هر روز یکی دولت و هر روز یکی غژ * هر روز یکی نزهت و هر روز یکی تار).

این ساز ساخته و پرداخته ذوق ایرانی است

(منحنی و قوس‌هایی که در ساخت تار دیده می‌شود در خوشنویسی و نقاشی و مینیاتور و معماری ایرانی جاری و ساری است)

و طی سالهای متمادی کامل و کاملتر گشته‌است.

آخرین اصلاحات توسط درویش خان استاد موسیقی ایرانی(۱۲۵۱تهران_۲ آذر ۱۳۰۵تهران)

با افزودن سیم ششم جهت تکمیل و وسعت دامنه صوتی تار انجام پذیرفته‌است.

تار دارای ۲۸ پرده است (یعنی کمتر از سه اکتاو).

آخرین الگوی منحصربه‌فرد ساخت تار نیز متعلق به سازگر مشهور ایرانی استاد یحیی دوم(۱۲۵۴–۱۳۱۰ه‍. ش) می‌باشد

چه به لحاظ شاخص فنی و چه از لحاظ ذوقی همچنان که گره چوب را به شکل متقارن

روی کاسه تار (در اصطلاح چهار گل) طراحی می‌نموده‌است.

جنس چوب کاسه تار از درخت توت، دسته آن گردو می‌باشد.

ساختار تشکیل دهنده تار

کاسهٔ تار بیشتر از کنده کهنه چوب توت ساخته می‌شود

که هرچه این چوب کهنه‌تر باشد به دلیل خشک بودن تارهای آن چوب تار دارای صدای بهتری خواهد بود.

پرده‌ها از جنس روده گوسفند و دسته و پنجه معمولاً از چوب گردو تهیه می‌شوند.

شکل کاسهٔ تار مانند دو دل به هم چسبیده و از پشت شبیه به انسان نشسته‌ای است.

تار قفقازی شکل کمی متفاوتی دارد و سیم‌های آن بیشتر است.

جنس خرک از شاخ بز کوهی است.

در دو طرف دسته از استخوان شتر استفاده می‌شود.

از لحاظی ساز تار به سه‌تار نزدیک است.

از لحاظ شیوهٔ نوازندگی زخمهٔ عادی در تار به صورت راست (از بالا به پایین) است

ولی در سه‌تار بالعکس است (از پایین به بالا).

همچنین از نظر تعداد پرده‌ها نیز با هم شباهت دارند.

صدای تار به دلیل وجود پوستی که روی آن است از شفافیت خاصی برخوردار است

برای این پوست معمولاً از پوست بره تودلی و یا بزی استفاده می‌شود.

به خصوص سازهایی که ساخت قدیم هستند از شیوهٔ صدای دیگری برخوردارند.

ساختار تار

شکل ظاهری تار

قسمت کاسه (شکم) به دو قسمت بزرگ و کوچک تقسیم می‌شود

که قسمت کوچک را نقاره می‌گویند.

روی کاسه و نقارهٔ تار پوست کشیده می‌شود.

خرک تار بر پوست کاسه تکیه کرده‌است.

قسمت نقاره در انتهای بالایی به دسته (گردن) متصل شده‌است.

دستهٔ تار بلند و حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتی‌متر است

و بر کناره‌های سطح جلویی آن دو روکش استخوانی چسبانده شده‌است

که این استخوان معمولاً از استخوان شتر تهیه می‌شود.

دور دسته، پرده‌هایی عمود بر طول آن با فواصل معین بسته شده‌است.

تعداد پرده‌ها امروزه ۲۸ است.

tar structure

اجزاء اصلی تار

سازهای قدیمی با تعداد ۲۵ پرده ساخته می‌شده‌است.

جعبه گوشی (سر) در انتهای بالایی دسته قرار گرفته

و از هر طرف سه گوشی بر سطوح جانبی جعبه کار گذاشته شده‌است.

تعداد سیم‌های تار شش است که از انتهای تحتانی کاسه شروع شده،

از روی خرک عبور می‌کند و در تمام طول دسته کشیده شده،

تا بالاخره به جعبه گوشی‌ها داخل و در آنجا به دور گوشی‌ها کشیده می‌شوند.

سیم‌های شش‌گانه عبارتند از دو سیم سفید (پائین) که همصدا کوک می‌شوند،

دو سیم زرد (همصدا)، یک سیم سفید نازک (بنام زیر) و بالاخره یک سیم زرد (بم)،

که دوتای آخری غالباً به فاصله اکتاو کوک می‌شوند

tar

کوک ساز تار

فاصله سیم‌های هم صوت سفید، نسبت به سیم‌های زرد غالباً «چهارم»

و سیم‌های سفید نسبت به سیم بم معمولاً فاصله اکتاو یا هشتم را تشکیل می‌دهند

(به این ترتیب اگر سیم‌های همصدای سفید را «دو» کوک کنیم، سیم‌های زرد باید غالباً «سل» و سیم بم «دو» یا «ر» کوک شوند).

کوک تار در دستگاه‌ها و آوازهای مختلف تغییر می‌کند.

سازندگان اولیه تار

از سازندگان به نام این ساز در دوران قاجار و پهلوی می‌توان از یحیی و عباس و جعفر صنعت

و بعد از آن‌ها به رمضانعلی شاهرخ نام بردو در دوران ما به ابراهیم قنبری مهر و محمود فرهمند اشاره کرد.

اجزای تشکیل دهنده تار

پوست
پوست  از قسمت نازک پوست چهار پایانی مانند بز و بره انتخاب می شود.

خرک
خرک معمولا از جنس استخوان به کاررفته در روی دسته و شیطانک به طول تقریبی ۵ و ارتفاع ۲ سانتی متر ساخته می شود

که با دو پای کوچک خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و

سیم ها هر یک جداگانه از درون شیارهای کم عمقی که بر سطح خرک ایجاد شده اند عبور می کنند.

برای ثابت ماندن خرک بر روی پوست، تکه های کوتاهی از جنس دستان ها از حلقه های کوچکی که روی خرک

( دو حلقه در طرفین و یک حلقه در وسط) ایجاد شده می گذرند

و به سیم گیر که در انتهای بدنه ی کاسه قرار دارد وصل می شوند.

کاسه طنینی
کاسه طنینی از چوب یک تکه در دو حجم تو خالی تقریبا گلابی شکل- یکی بزرگتر

و دیگری کوچکتر- تشکیل شده و یک طرف آنها (دهانه) باز است.

قسمت بزرگتر را « کاسه » و قسمت کوچکتر را «نقاره» می گویند.

برروی دهانه های بازکاسه و نقاره پوست می کشند و خرک بر روی پوست کاسه قرار میگیرد.

جنس چوب کاسه ها معمولا از چوب درخت توت تهیه می شود.

سرپنجه
سر پنجه یا جعبه کوک ( جعبه گوشی ها) جعبه کوچک تو خالی ست که در ابتدای طول دسته قرار گرفته

و از جنس چوب کاسه هاست و به تعداد سیم های تار، شش گوشی ( درهرطرف سه گوشی) رود آن قرار دارند.

دیگر اجزاء تار

اجزاء تار

دسته
دسته تارازچوبهای سخت، مانند گردو یا توت، به صورت لوله ای تو پربه طول تقریبی ۵۰ و قطر تقریبی ۴ سانتی متر ساخته می شود

که ازطرف جلو ( محل انگشت گذاری) صاف برش خورده و از طرف پشت نیم دایره است

و دستان ها با فواصل معین، روی آن بسته می شوند.

در طرفین طول دسته ( سطح رویی) دو رشته نوار از جنس استخوان کار می گذارند

که هم به زیبایی دسته کمک می کنند و هم مانع فرسایش چوب در اثرتماس زیاد انگشت ها می شوند.

دسته تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگربه سر پنجه تار متصل است.

گوشی ها
۶ عدد گوشی از جنس چوب، به تعداد سیم های ساز دارد که به صورت میخ درشت سرپهن ساخته می شوند.

قسمتی که هنگام کوک کردن، با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می شود

پهن تراست و بیرون سر پنجه قرار دارد و قسمتی که یک سر سیم به دور آن پیچیده می شود

باریک تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.

شیطانک
قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته ی تار و به ارتفاع ۲ میلی متراست

که بین دسته و سر پنجه قرار گرفته و دارای شیارهای کم عمقی است

که سیم ها هر یک از درون یکی از این شیارها می گذرند و به طرف گوشی می روند.

نقش دستان در تار

دستان ها
امروزه به طور معمول ۲۸ دستان بر روی دسته  بسته می شوند که جنس آنها اززه

( روده ی تابیده ی چهارپایان) یا نخ نایلون است.

هر دستان را در فواصل مین، چهار یا سه دور، دور دسته می بندند

و آن را گره می زنند، به طوری که گره ها در شیاری که در سطح بالایی طول دسته ایجاد شده قرار بگیرند.

محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاههای مختلف، بعضی دستان ها تا حدی حرکت داده می شوند.

سیم گیر
قطعه ای است کوچک از چوب یا استخوان که در انتهای بدنه کاسه نصب شده

و دارای شیارهایی است که حلقه تابیده شده یا گره یک سر سیم به آن می افتد.

وسعت

وسعت معمول صدای نزدیک به سه اکتاو است.

کلید نت نویسی
نت نویسی تا با کلید سل خط دوم حامل است.

مضراب
مضراب قطعه ای است فلزی معمولا از جنس برنج، به طول تقریبی۳تا۴ سانتی متر

و نیمی از طول آن که در دست نوازنده جای می گیرد با موم پوشیده شده است.

علایم موجود در تار

در نوازندگی نیزمانند دیگر سازها از علایمی قراردادی برای انگشت گذاری

و ایجاد حالت های خاص استفاده می شود که معمول ترین آنها عبارت اند از:

O = علامت دست باز سیم (صوت مطلق)
˄ = علامت مضراب راست، یعنی زخمه از بالا به طرف پایین نواخته می شود.
˅ =علامت مضراب چپ، یعنی زخمه از پایین به طرف بالا نواخته می شود.
T =علامت اجرای کشش زمان نت با مضراب ریز
+ =علامت اجرا با انگشت شست دست چپ بر روی سیم بم
در نوازندگی تار، کشش زمان کامل نت ها را با مضراب ریز نگه می دارند.

نواختن ساز تار

نواختن مضراب راست و چپ به صورت پیاپی، مسلسل، مساوی و نسبتا سریع را اصطلاحا « ریز» می گویند.
در انگشت گذاری روی سیم های اول و دوم، شماره یک برای انگشت سبابه ی دست چپ

و شماره های ۲و۳و۴ به ترتیب برای استفاده از انگشت های بعدی در نظر گرفته شده اند.

این اعداد را بالای نت می گذارند.

تفاوت تار و سه تار

برای انگشت گذاری روی سیم های دوم و سوم زیر اعداد، و سیم بم بالای اعداد،

نیم دایره کوچکی رسم می کنند که استفاده از سیم های نامبرده و انگشت گذاری آنها را یادآور می شود.

اصطلاحات بالا دسته (نزدیک به سرپنجه)، وسط دسته و پایین دسته (نزدیک به نقاره) در نوازی معمول هستند.

تمام علایم مربوط به حالتها و حرکاتی که در تئوری موسیقی مطرح می شود را برای تار هم می توان نوشت و این علایم کاربرد دارند.