,

بربط | عود

بربط

بربط | عود

بربط

بربت (همچنین بربط) یا عود (همچنین رود)،سازی ایرانی از رده‌سازهای زهی زخمه‌ای است

که در خاورمیانه و کشورهای عربی شمال آفریقا رواج دارد.

 

تاریخچه بربط

خاستگاه بربت با استناد به اکتشافات باستان‌شناسی به پنج هزار سال پیش،

تمدن سومر و شهر اور بر می گردد. در نگاره‌های مصری به جای مانده

از دوهزار سال پیش که نوازندگان را به تصویر کشیده‌اند این ساز دیده می‌شود.

پس از آن بربط به دیگر نقاط خاورمیانه از جمله ایران و عربستان دوره پیش از اسلام هم راه پیدا می‌کند.

از بربت نوازان بنام ایرانی می‌توان باربد، بامشاد، نکیسا و رامتین را نام برد.

تاریخچه بربط

آموزشگاه موسیقی سپهر

 

پیشیه عود

پس از اسلام و در پی خلافت اسلامی این ساز تکامل می یابد

و گسترهٔ این ساز در سراسر جهان اسلام از چین تا اندلس گسترش میابد.

در زمان حکومت عبدالرحمان دوم بر اندلس و دعوت او از یک نوازنده بنام

کمال‌الدین زریاب این ساز به اسپانیا وارد می‌شود.

زریاب بربط را در این سرزمین گسترش و تکامل می‌دهد

و از آمیختن این ساز با تار برای اولین ساز گیتار را می‌سازد.

که هم‌اکنون سالانه در اسپانیا بزرگداشتی به نام زریاب برگزار می‌شود.

پاکو دلوسیا از مشهورترین نوازندگان گیتار در جهان برای گرامیداشت

یاد او قطعه‌ای به نام زریاب ساخته‌است.

تاریخچه عود

 

نام گذاری بربط

خوارزمی در مفاتیح العلوم نام این ساز را «بربط» آورده و گفته که در اصل «برِبت» است

به معنی سینهٔ بت (مرغابی)، چرا که ظاهر آن شبیه به سینه و گردن مرغابی است.

معنی بربط

 

عود

چون سطح ساز بربت از چوب پوشیده شده ست،

در زبان عربی آن را عود نامیده‌اند (العود در زبان عربی به معنای چوب است).

به باور برخی پژوهشگران موسیقی مانند اکارد نوبوئر (Eckhard Neubauer)

این واژه در اصل عربی شدهٔ واژهٔ «رود» فارسی می‌باشد

که هم نام دیگر بربت است و هم به معنای سیم در سازهای زهی می‌باشد.

انواع ساز عود

بربت

بربت امروزه نقش بسیار کمتری در موسیقی ایرانی دارد.

عود عربی بر خلاف بربت ایرانی از اصلی‌ترین سازهای موسیقی عربی است.

این ساز پس از اینکه به اروپا برده شد، نام لوت بر آن نهادند.

واژه لوت از نگارش کلمهٔ العود به وجود آمده و به تدریج به لوت تبدیل شده‌است.

ابن خلدون در قرن ۸ هجری قمری آن را به ترکه‌های چوبینی که انعطاف‌پذیر است معنی نموده.

 

دیدگاه هایی درباره نام بربت

دربارهٔ نام بربت چند دیدگاه وجود دارد برخی معتقدند واژهٔ بربت/بربط از دو واژهٔ “بر” به معنی سینه

و “بت (بط)” به معنی مرغابی ساخته شده

زیرا شکل آن مانند سینهٔ مرغابی و گردن آن است

این نظر به دلیل اینکه این ساز ریشه ایرانی دارد

و خود اعراب نیز آن را عود می‌نامند نمی‌تواند درست باشد

دیدگاه دیگر که به واقعیت نزدیک تر است

این واژه را برگرفته از نام “باربد” نوازندهٔ عود در دربار خسرو پرویز می‌داند

به نظر نام و آوازه این نوازنده چیره‌دست بر روی‌سازی که پیشتر رود

نام داشت ماندگار شده باشد.

 

اندازه بربت

بربت در اندازه‌های گوناگون ساخته می‌شود

که اندازه متداول و معمول همان عودهای ساخت ایران است.

نمونه‌های ساخت کشورهای عربی دارای کاسه‌ای بزرگ

و عودهای ترکیه کوچک و عودهای ایرانی متوسط است.

 

ساختار بربط

شکم این ساز بسیار بزرگ و گلابی شکل و دسته آن بسیار کوتاه است.

به گونه‌ای که بخش اعظم طول سیم‌ها در امتداد شکم قرار گرفته‌است.

سطح رویی شکم از جنس چوب است که بر آن پنجره‌هایی مشبک ایجاد شده‌است.

بربت فاقد «دستان» است و پرش از خرک ساز کوتاه و تا اندازه‌ای کشیده‌است.

اجزاء ساز عود

 

سیم های بربت

بربت دارای ده سیم یا ۵ سیم جفتی است

البته در برخی مواقع استادان قالب شکنی کرده و دو یا یک سیم در قسمت پایین قبل از سیم دو به ساز اضافه می‌کنند

که این سیم‌ها فا زیر کوک می‌شود. سیم‌های جفت با هم هم‌آوا (کوک) می‌شوند

و هر یک از سیم‌های دهگانه، یک گوشی مخصوص به خود دارد؛

گوشی‌ها در دو طرف جعبه گوشی (سر ساز) قرار گرفته‌اند.

سیم های بربط

 

صدای بربت

بربت بم‌ترین ساز میان سازهای زهی ایرانی است؛

نت‌نویسی آن با کلید سل است

(در واقع نت‌نویسی آن با توجه به وسعت و بمی صدای ساز بر اساس کلید فا می‌باشد

که برای سهولت نت خوانی و نوازندگی یک اکتاو بالاتر نوشته می‌شود) که جمعاً دو اکتاو است.

«اکتاو» بم‌تر از نت نوشته شده حاصل می‌شود.

صدای بربت بم، نرم و در عین حال گرم و جذاب و نسبتاً قوی است.

این ساز نقش تک‌نواز و هم‌نواز هر دو را به خوبی می‌تواند ایفا کند.

سیم بم (سُل پائین) معمولاً نقش «واخوان» دارد و گاه این سیم جفت نیست.

صدای بربت به گونه‌ای است که صدای اکتاو چهارم پیانو از راست به چپ برابری دارد

و در اصل باید بربت را با کلید «فا» نواخت یعنی صدای اصلی بربت یک اکتاو پایین‌تر از آن است

که امروز متداول شده‌است.

 

مضراب بربط

مضراب بربت از پر مرغ (یا پر طاووس و شاه‌پر عقاب و حتی پر لاشخور تهیه شده‌است

و گاه نیز نوازنده با مضراب دیگری ساز را می‌نوازد.

نوازنده‌های امروزی از مضراب‌های پلاستیکی استفاده می‌کنند.

 

عود نوازان نامدار ایرانی

در ایران نیز برای احیای ساز عود تلاش‌های پرثمری صورت گرفت.

از جملهٔ عود نوازان معروف می‌توان به منصور نریمان،

حسن منوچهری، محمود رحمانی پور، اکبر محسنی،عبدالوهاب شهیدی و مجید ناظم پور اشاره کرد.

در چند دهه گذشته‌استادان دیگری نیز به این جمع پیوسته‌اند

و بیشترشان در نواختن این ساز نوآوری‌هایی نیز داشته‌اند،

از این افراد می‌توان حسین بهروزی‌نیا، محمد فیروزی، ارسلان کامکار و سالار ایوبی را نام برد.