,

آواز کلاسیک | Classical vocal

آواز کلاسیک

آواز کلاسیک | Classical vocal

آواز کلاسیک

آواز یا نغمه اصطلاحی است در موسیقی سنتی ایرانی که برای توصیف مجموعه‌ای از گوشه‌ها به کار می‌رود

که معمولاً در کنار هم و مستقل از یک دستگاه اجرا می‌شوند.

در ردیف موسیقی ایرانی معمولاً از آواز ابوعطا، آواز دشتی، آواز افشاری،

آواز بیات ترک، و آواز اصفهان، و گاهی نیز از آواز بیات کرد و آواز شوشتری نام برده می‌شود.

آواز کلاسیک

آموزشگاه موسیقی سپهر

 

تعریف آواز کلاسیک

آواز را می‌توان یک دستگاه کوچک و مختصر در نظر گرفت،

یا متقابلاً دستگاه‌ها را آن دسته‌ای از آوازها دانست که اصلی‌تر هستند.

از دید نظریه‌پردازانی همچون علینقی وزیری آنچه دستگاه‌ها را از باقی آوازها مستثنی می‌کند

برخوردار بودنشان از یک گام مستقل است

(و از این دیدگاه راست‌پنج‌گاه را نباید یک دستگاه جدا از دستگاه ماهور دانست).

از همین دیدگاه، لفظی مثل «آواز ابوعطا» یا «آواز همایون» اشاره به فرم موسیقایی آواز ندارد

بلکه به نوعِ محتوای موسیقایی اشاره می‌کند.

آموزش آواز کلاسیک اپرا

 

ابهام در نامگذاری آواز کلاسیک 

لفظ «آواز» در موسیقی ایرانی از این جهت که سه معنای مختلف را می‌تواند

متبادر کند مورد انتقاد قرار گرفته‌است. این مفاهیم عبارتند از:

یک نوع محتوای موسیقایی (مثل آواز ابوعطا)، که موضوع همین مقاله است

یک نوع فرم موسیقی که در آن خواننده قطعه شعری را با صدای بلند می‌خواند (تک‌خوانی، یا با همراهی ساز)

یک نوعِ خاص از فرم موسیقاییِ آواز، که ضرب مشخصی ندارد

(در تضاد با آهنگ‌های ضربی و تصنیف‌ها که ضرب مشخص دارند)

مهدی برکشلی در مقاله‌ای که در قالب کتاب ایرانشهر منتشر شد،

از لفظ «نغمه» برای توصیف آواز (به معنای اول که موضوع این مقاله‌است) استفاده کرده‌است.

ساسان سپنتا نیز بعدها از لفظ نغمه برای همین منظور استفاده کرده‌است.

آواز کلاسیک چیست

 

طبقه‌بندی آواز کلاسیک 

بنا بر تقسیم‌بندی‌های رایج، آوازها در موسیقی ایرانی عبارتند از:

ابوعطا (دستان عرب)، بیات ترک (بیات زند)، دشتی، افشاری که از متعلقات دستگاه شور هستند.

بیات اصفهان که از مشتقات دستگاه همایون است.

در بعضی روایت‌های ردیف، دو آواز بیات کرد (از متعلقات دستگاه شور)

و شوشتری (از متعلقات همایون یا چهارگاه) هم به آنها اضافه می‌شوند.

 

 

تفاوت با دستگاه آواز کلاسیک 

اگر چه برخی از منابع، آوازها را در کنار دستگاه‌ها در ردیف آورده‌اند

و گاه تعداد دستگاه‌ها را ۱۲ یا ۱۳ عدد ذکر کرده‌آند،

اما طبقه‌بندی رایج ردیف شامل هفت دستگاه و پنج آواز است.

این که چه چیزی موجب می‌شود که برخی مجموعه‌های گوشه‌ها آواز تلقی شوند

و دستگاه دانسته نشوند، به‌طور مبسوط مورد بحث نبوده‌است

 

تفاوت آواز و دستگاه

اما موارد زیر جزو تفاوت‌های آواز و دستگاه دانسته می‌شوند:

آوازها معمولاً فقط دارای یک مد هستند،

یعنی تمام گوشه‌های آن در یک مد قرار دارند و پرده‌گردانی در اجرای آوازها محدود است

و یک جزء اصلی از اجرای آواز دانسته نمی‌شود؛

اما دستگاه‌ها معمولاً چند مد دارند و پرده‌گردانی یکی از اجزای اصلی اجرای یک دستگاه است.

آوازها در موسیقی فولکلور رواج بیشتری داشته‌اند و دستگاه‌ها در موسیقی رسمی

قطعات سازی (بدون خواننده) در آوازها محدود و نادر هستند.

اما در اجرای دستگاه‌ها رواج دارند و مفصل هستند.

 

گستره صوتی آواز کلاسیک

گسترهٔ صوتی آوازها معمولاً کمتر از یک اکتاو است

در حالی که گسترهٔ صوتی دستگاه‌ها معمولاً بیش از یک اکتاو است.

برخی آوازها که استقلال محسوسی از دستگاه مربوط دارند گاه

«در مسیر دستگاه‌شدن» دانسته می‌شوند.

برای نمونه، هرمز فرهت یکی از ویژگی‌های دستگاه‌ها را داشتن فرود مخصوص به خودشان می‌داند

(فرود به ملودی کوتاهی گفته می‌شود که با آن اجرای دستگاه به نت پایه آن دستگاه بازگشت می‌کند).

از همین رو، به نظر او آوازهایی نظیر افشاری و بیات ترک چون فرود مخصوص به خود دارند

استقلال بیشتری از دستگاه شور دارند تا آواز دشتی و ابوعطا (که از فرود شور استفاده می‌کنند).

عبدالله دوامی هم به شکل مشابهی آواز بیات کرد را در راه دستگاه شدن توصیف می‌کند.

 

تقسیم بندی دستگاه و آواز

در تقسیم‌بندی متداول (که شامل هفت دستگاه و پنج یا شش آواز است)،

تمام آوازها جزء متعلقات یک دستگاه طبقه‌بندی می‌شوند

(مثلاً افشاری از متعلقات دستگاه شور دانسته می‌شود).

با این حال بین ردیف‌های مختلف در مورد فهرست این آوازها اختلاف وجود دارد.

مثلاً آواز شوشتری توسط برخی یک آواز مستقل دانسته می‌شود

اما بیشتر ردیف‌ها آن را ذیل دستگاه همایون با نام گوشه شوشتری (و نه به عنوان یک آواز) طبقه‌بندی کرده‌اند.

 

عوامل استقلال دستگاه ها

یکی از عواملی که باعث استقلال یک یا چند گوشه از دستگاهی که به آن متعلق هستند

و در نتیجه منجر به شکل‌گیری یک آواز می‌شود، وجود گوشهٔ درآمد برای آن آواز است.

برای مثال در ردیف‌های مختلف گوشه‌ای به اسم «درآمد شوشتری» یا «درآمد ابوعطا» می‌توان یافت.

با این حال، گوشه‌ای به نام «درآمد زابل» نیز در برخی ردیف‌ها موجود است

اگر چه زابل هرگز به عنوان یک آواز مستقل مطرح نشده‌است.